नेपाली साहित्य · जीवनी

भैरव अर्याल

अरूलाई हँसाउने कलम आफ्नै जीवनको पीडा हँसीमा बदल्न सकेन — ४० वर्षको अल्पायुमै संसार छाडेका एक अतुलनीय सर्जकको कथा।

नेपाली साहित्यको आकाशमा एउटा यस्तो तारा टल्किन्छ, जसले लाखौँ पाठकलाई हँसाउँदै आयो, तर आफू भने भित्रभित्रै दशकौँसम्म रोइरहनुपर्‍यो। भैरव अर्याल — नेपाली हास्यव्यङ्ग्य निबन्धका अग्रणी र शीर्षस्थ स्रष्टा — वि.सं. १९९३ असोज ५ गते जन्मिए र २०३३ असोज १९ गते जम्मा ४० वर्ष १४ दिनको उमेरमा आत्महत्या गरेर संसारबाट बिदा भए। उनको जाने ढङ्गले सिङ्गो नेपाली बौद्धिक जगतलाई स्तब्ध बनायो, किनभने जसले शब्दैशब्दमा हाँसो छरे, त्यही मान्छे भित्रभित्रै यति धेरै एक्लो र पीडामा डुबेको कसैले महसुस नै गर्न सकेन।

‘जय भुँडी’, ‘काउकुती’, ‘गलबन्दी’, ‘इतिश्री’ र ‘दश औतार’ जस्ता उनका हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रहहरू आज पनि उत्तिकै ताजा र आस्वाद्य लाग्छन्, मानौँ ती हिजै लेखिएका हुन्। तर यी पानाहरूभित्र लुकेको हाँसोको पछाडि कस्तो अन्धकार थियो भन्ने कुरा थाहा पाउँदा हरेक पाठकको मन भारी हुन्छ। यो लेखमा हामी भैरव अर्यालको जन्मदेखि मृत्युसम्मको सम्पूर्ण यात्रा, उनको साहित्यिक योगदान, र उनलाई मृत्युतिर धकेल्ने परिस्थितिहरूको गहिराइमा पस्नेछौँ।

जन्मनाम	तीर्थनाथ अर्याल
जन्म	१९९३ असोज ५ (२० सेप्टेम्बर १९३६), कुपण्डोल, ललितपुर
निधन	२०३३ असोज १९ (५ अक्टोबर १९७६), गोकर्ण, काठमाडौँ — ४० वर्ष १४ दिनमा
विधा	हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध, कविता, समालोचना, पत्रकारिता
प्रमुख कृति	जयभुँडी, काउकुती, गलबन्दी, इतिश्री, दश औतार
पेशा	शिक्षक, पत्रकार र सम्पादक (गोरखापत्र, मधुपर्क)

को हुन् भैरव अर्याल?

भैरव अर्यालको जन्मनाम तीर्थनाथ अर्याल थियो। पढाइ र जागिरका औपचारिक कागजातमा उनले भैरवप्रसाद अर्याल भन्ने नाम प्रयोग गर्थे, तर साहित्यिक जगतमा भने उनी सधैँका लागि ‘भैरव अर्याल’ नामले नै अमर भए। उनी केवल हास्यव्यङ्ग्यकार मात्र थिएनन् — उनी एकसाथ कवि, निबन्धकार, समालोचक, पत्रकार र सम्पादक पनि थिए, एउटा यस्तो बहुआयामिक व्यक्तित्व जसले नेपाली गद्य लेखनको ढाँचैलाई नयाँ आकार दिए। उनका बुबा होमनाथ अर्याल नेपाल प्रहरीमा लेखापाल थिए र आमा खेमकुमारी अर्याल गृहिणी। वि.सं. २००५ मा उनको विवाह शोभा अर्यालसँग भयो र उनीहरूको सन्तानमा तीन छोरा र तीन छोरी थिए। नेपाली विषयमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट एम्.ए. (२०२६), संस्कृतमा मध्यमा, र बर्लिनको कलेज अफ सोलिडारिटीबाट पत्रकारितामा डिप्लोमा गरेका भैरव अर्याल आफ्नो समयका सबैभन्दा शिक्षित र सुसंस्कृत साहित्यकारमध्ये गनिन्थे।

बाल्यकाल र पारिवारिक पृष्ठभूमि: गरिबीको छायाँ

भैरव अर्यालको जन्म ललितपुरको कुपण्डोलमा एउटा साधारण, निम्न मध्यमवर्गीय परिवारमा भएको थियो। बुबा होमनाथ अर्याल नेपाल प्रहरीको सामान्य लेखापाल भए पनि पाँच छोरा र छ छोरी गरी एघार सन्तानको ठूलो परिवार पाल्नु उनका लागि सजिलो थिएन। यही आर्थिक सङ्कटले भैरवको बाल्यकाल सुरुदेखि नै कठिनाइले घेरिएको थियो। भोक, अभाव र सीमित स्रोतसाधनको वातावरणमा हुर्किएका उनले सानै उमेरदेखि जीवनको वास्तविकतासँग साक्षात्कार गर्नुपर्‍यो।

बाल्यकाल भैरवका लागि शारीरिक कष्टले पनि उत्तिकै कठोर बन्यो। सानैमा उनका दुई जना भाइको मृत्यु भयो, जसले घरको वातावरणलाई थप वेदनादायी बनायो। उनी आफैं पनि बाल्यकालदेखि नै कान पाक्ने रोगले ग्रसित थिए। तर सबैभन्दा ठूलो आघात १६ वर्षको उमेरमा आयो, जब उनलाई घाँटीको एउटा गम्भीर रोगले समात्यो। धेरै शल्यक्रिया गराए पनि रोग निको भएन; बरु गला बिस्तारै सुक्दै गयो र आवाज दिनप्रतिदिन मसिनो हुँदै गयो। कवि बनेर मञ्चमा कविता वाचन गर्ने वा राजनीतिमा नेता बन्ने उनको सानै उमेरको सपना यसरी नै हावामा बिलायो। यो शारीरिक पीडा जीवनभर उनको छायाजस्तै साथ रह्यो र पछि गएर यसैले उनको मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो र स्थायी प्रभाव पार्‍यो।

शिक्षा र बौद्धिक विकास

घरायसी आर्थिक अवस्था जति नै कमजोर भए पनि भैरव अर्यालले आफ्नो अध्ययनलाई कहिल्यै रोकिन दिएनन्। अनेक बाधाव्यवधान खप्दै उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट नेपाली विषयमा एम्.ए. गरे, संस्कृतमा मध्यमा तहसम्मको अध्ययन पूरा गरे, र प्रारम्भिक शिक्षण प्रवीण तथा सेवाकालीन शिक्षण तालिम पनि लिए। पछि उनले पत्रकारितामा औपचारिक ज्ञान हासिल गर्न बर्लिनको कलेज अफ सोलिडारिटीबाट डिप्लोमासमेत गरे। बाल्यकालदेखि नै नेपाली र संस्कृत साहित्यमा गहिरो रुचि राख्ने भैरवले उच्च शिक्षा पनि साहित्यमै लिने निर्णय गरेका थिए, जुन निर्णयले पछि गएर नेपाली गद्य साहित्यलाई एक अतुलनीय शिल्पी दियो।

पेशागत यात्रा: शिक्षणदेखि पत्रकारितासम्म

भैरव अर्यालले आफ्नो पेसागत जीवन शिक्षणबाट सुरु गरेका थिए। वि.सं. २०११ देखि २०१३ सम्म उनले पोखराको कन्धनी डाँडास्थित भवानी प्राथमिक विद्यालयमा र त्यसपछि २०१३ देखि २०१५ सम्म काठमाडौँको पासीखेलस्थित इन्द्रायणी प्राथमिक विद्यालयमा अध्यापन गराए। तर वि.सं. २००९ सालदेखि नै सुरु भएको घाँटीको रोगले गला क्रमशः भासिँदै गयो, आवाज दिनहुँ मसिनो हुँदै गयो, र अन्ततः यही शारीरिक बाध्यताले उनलाई प्रिय शिक्षण पेसा नै छोड्न बाध्य बनायो।

शिक्षण छोडेपछि भैरव अर्याल पत्रकारिताको बाटोतिर लागे र यही क्षेत्रमा उनले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा लामो र उल्लेखनीय समय बिताए। उनले हालखबर दैनिकमा संशोधक (२०१५–२०१६) र उपसम्पादक (२०१६–२०१८), सगरमाथा संवाद समितिमा उपसम्पादक (२०१७–२०१८), र त्यसपछि नेपालको राष्ट्रिय दैनिक गोरखापत्रमा सहायक सम्पादक, उपसम्पादक हुँदै लेखरचना सम्पादकसम्मको जिम्मेवारी सम्हाले। २१ वर्षको हाराहारी उमेरमै गोरखापत्रमा पूर्णकालीन पत्रकार नियुक्त भएका उनी क्रमशः सम्पादकीय समूहमा पदोन्नति पाउँदै गए। यसका साथै उनले प्रतिष्ठित साहित्यिक पत्रिका मधुपर्कलाई स्तरीय बनाउन ठूलो भूमिका खेले र ‘रचना’ पत्रिकाको प्रकाशनमा पनि महत्त्वपूर्ण योगदान दिए। यसबाहेक उनी ग्राम विकास पुस्तकालय, ज्ञानज्योति पुस्तकालय जोरपाटी, प्राथमिक शिक्षक सङ्गठन, नेपाली साहित्य संस्थान र नेपाल पत्रकार सङ्घजस्ता अनेक संस्थासँग पनि सक्रिय रूपमा जोडिएका थिए, र गोकर्णको नयाँ नेपाल पुस्तक घरका संस्थापक सचिव समेत रहे।

साहित्यिक यात्रा: कवितादेखि हास्यव्यङ्ग्यसम्म

भैरव अर्यालको नेपाली साहित्यमा औपचारिक प्रवेश वि.सं. २००९ फागुनमा ‘प्रतिभा’ पत्रिकामा प्रकाशित ‘नयाँ जीवन’ शीर्षकको कविताबाट भएको थियो, यद्यपि धेरैले भ्रमवश उनको प्रवेश २०१३ सालको ‘प्रतिभा’ शीर्षक कविताबाट भएको ठान्छन्। सुरुका दिनमा उनको लेखकीय यात्रा सजिलो थिएन। आफैंले सुनाएअनुसार, छाप्नका लागि दिएका धेरै कविता कतिपयले बिगारेर वा फेरबदल गरेर पुर्‍याइदिन्थे, र कतिपय त उनकै नाम नराखी अरूकै नाममा छापिन्थे। लेखनको यही शैशवावस्थादेखि नै उनी शोषण र अन्यायको सिकार भइरहे — यो त्यस्तो पीडा थियो जुन पछि उनको जीवनभर दोहोरिइरह्यो।

समय बित्दै जाँदा भैरव अर्यालले आफूलाई हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध विधामा स्थापित गर्दै लगे। उनका प्रमुख हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रहहरूमा ‘काउकुती’ (२०१९), ‘जयभुँडी’ (२०२२), ‘गलबन्दी’ (२०२६), ‘इतिश्री’ (२०२८) र ‘दश औतार’ (२०३३) पर्छन्, भने मरणोपरान्त प्रकाशित ‘टेढो ऐना’ (२०६३) ले पनि उत्तिकै चर्चा पायो। यीमध्ये ‘जयभुँडी’ उनको सर्वाधिक लोकप्रिय र प्रशंसित कृति मानिन्छ, जसभित्रका ‘जय भुँडी’ र ‘जय भोली’ जस्ता निबन्धले नेपाली हास्यव्यङ्ग्य साहित्यको इतिहासमै आफ्नै स्थान बनाए। यसबाहेक उनले कवितातर्फ ‘उपवन’ (२०१८), ‘राष्ट्रिय आह्वान’ (२०१८) र ‘विरही राम’ (२०२०) जस्ता कृति दिए भने समालोचनातर्फ ‘नेपाली काव्यमा प्रकृति’ (२०३०) लेखेर आफ्नो बौद्धिक गहिराइ पनि छताछुल्ल पारे। ‘साझा कथा’, ‘छ्याकन’ र ‘रत्नश्री’ जस्ता सम्पादित कृतिहरूले उनको सम्पादकीय दक्षतालाई पनि प्रमाणित गर्छन्।

‘जय भुँडी’, ‘जय भोली’, ‘चुरोट: केही झिलिमिली संस्मरण’, ‘भान्सा भो हजुर?’, ‘मपाईं’, ‘नेता नम्बर एक सय एक’, ‘चरिचुच्चे च’, ‘अन्तर्राष्ट्रिय भ्यागुता सम्मेलन’ र ‘पशु-पशुपति र मान्छे’ जस्ता निबन्धहरूले भैरव अर्यालको कलमको धार देखाउँछन्। यी निबन्धमा उनले समाजका विसङ्गति, राजनीतिक दुश्चरित्र र मानवीय कमजोरीलाई यति सहज र रमाइलो ढङ्गले उतारे कि पाठक हाँस्दाहाँस्दै आफ्नै समाजको ऐनामा आफैंलाई देख्न पुग्थ्यो। उनका ‘खोल’, ‘मेच’ र ‘कारिन्दा’ जस्ता कविताले पनि साहित्यिक जगतमा उत्तिकै चर्चा पाए।

हास्यव्यङ्ग्य कला: शैली र विशेषता

भैरव अर्यालको हास्यव्यङ्ग्य कला नेपाली साहित्यमा अद्वितीय मानिन्छ। उनको लेखनले वैयक्तिकदेखि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रियसम्मका विसङ्गति र विकृतिलाई समेट्थ्यो — भ्रष्टाचार, घुसखोरी, कामचोरी, आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, गरिबी र राजनीतिक नेताहरूको दुश्चरित्रजस्ता विषयलाई उनले हाँसो र व्यङ्ग्यको मिश्रणमा यसरी प्रस्तुत गरे कि पढ्दा रमाइलो लाग्ने तर सोच्दा गम्भीर हुने अनुभूति हुन्थ्यो। उनको भाषाशैली सहज, स्वाभाविक, कलात्मक र आलङ्कारिक थियो, जसमा झर्रा, तत्सम, तद्भव र अङ्ग्रेजी शब्दहरूको सन्तुलित प्रयोग हुन्थ्यो। महाजनेन्डिस, चमेरिया, पदप्रेसर, नेपालोप्याथीजस्ता आफैंले गढेका नवीन शब्दहरूले उनको भाषिक सिर्जनशीलतालाई देखाउँछन्, भने उखान, टुक्का, थेगो, तुकबन्दी र अनुप्रासको प्रयोगले उनको गद्यलाई थप रसिलो बनाउँथ्यो।

प्रस्तुतिको हिसाबले भैरव अर्यालका निबन्धमा कथात्मकता र नाटकीयता स्पष्ट देखिन्थ्यो। उनी कहिले आफ्ना परिचित मित्रलाई, कहिले ऐतिहासिक र पौराणिक पात्रलाई, त कहिले प्रथम पुरुष र कहिले तृतीय पुरुषको दृष्टिकोणबाट कथा बुन्थे, र प्रायः एउटै निबन्धमा एकभन्दा बढी विषयवस्तुलाई पनि सिलसिलेवार जोड्थे। उनको हाँसो र व्यङ्ग्यको सन्तुलन पनि विशिष्ट थियो — सुरुका कृतिमा हास्य प्रधान भए पनि पछिल्ला कृतिमा व्यङ्ग्य हावी हुँदै गयो। तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, उनको व्यङ्ग्य कहिल्यै व्यक्तिमाथि लक्षित हुँदैनथ्यो; बरु त्यो सधैँ प्रवृत्तिमाथि हुन्थ्यो — शिष्ट, मर्यादित, हँसाउँदै घोचपेच गर्ने र समाजलाई सुध्रनतर्फ अभिप्रेरित गर्ने खालको।

निबन्धयात्राको दुई चरण

मागी पाइने भीख भन्दा आफ्नै भोक मीठो, रोई रोई बाँच्नुभन्दा हाँसी मर्नु निको। — भैरव अर्याल

दुःखद अन्त्य: आत्महत्याका कारणहरू

वि.सं. २०३३ असोज १९ गते राति भैरव अर्यालले काठमाडौँको गोकर्णेश्वर महादेव मन्दिर नजिकैको बागमती नदी किनारमा गएर आफ्नो जीवन अन्त्य गरे। उनी त्यतिबेला ठ्याक्कै ४० वर्ष १४ दिनका थिए। यो कुनै एक्कासि लिइएको निर्णय थिएन; बरु यो वर्षौंदेखि उनको भित्री संसारमा जम्मा भइरहेको पीडा, थकान र निराशाको पराकाष्ठा थियो।

शारीरिक पीडाले उनलाई बाल्यकालदेखि नै छाडेको थिएन। घाँटीको निको नहुने रोगले आवाज मसिनो बनाइसकेको थियो, र उपचारका लागि उनी भारत हुँदै जर्मनीसम्म पुगे पनि कतैबाट राहत पाएनन्। यसैसँगै जोडिएर आयो आर्थिक सङ्कट — छ जना सन्तानको भरणपोषण गर्नु सजिलो थिएन, र पारिवारिक अभावले उनलाई निरन्तर थिचिरहन्थ्यो। एक पटक त पत्नीले सामान्य सुनको गहना ‘तिलारी’ माग्दा पनि दिन नसकेको प्रसङ्ग उनका सन्तानले सम्झन्छन्। उनका छोराका शब्दमा, यही तनावको परिणामस्वरूप बुबालाई गहिरो डिप्रेसनले गाँज्यो।

मानसिक स्वास्थ्यको दृष्टिले हेर्दा यो कुनै आकस्मिक घटना थिएन। भैरव अर्यालले यसअघि पनि धेरैपटक आत्महत्याको प्रयास गरिसकेका थिए। एक पटक उनी पाँचखालको भिरबाट हामफाले, तर एउटा रूखमा अड्किएर बाँचे। अर्को पटक त्रिशूली नदीको पुलबाट हामफाल्न लाग्दा त्यतिबेला पुलबाट गुज्रिरहेको भरियाका कारण पुल हल्लिन गएपछि उनी जोगिए। घरकै झ्यालबाट हाम फालेपछि उनलाई मनोचिकित्सक विष्णुप्रसाद शर्मकहाँ समेत पुर्‍याइएको थियो। यी घटनाहरूले देखाउँछन् कि उनको मानसिक कष्ट वर्षौंदेखिको थियो, तर त्यसबेलाको समाजमा मानसिक स्वास्थ्यबारे न पर्याप्त बुझाइ थियो, न उपचारको सहज पहुँच।

यी सबैमाथि थपियो पेसागत शोषण र अपमानको बोझ। लेखनको सुरुवाती दिनदेखि नै आफ्ना रचना अरूको नाममा छापिने वा बिगारिने अनुभव गरिसकेका भैरवले जागिरकालमा पनि अनेक व्यक्तिबाट शोषित र पीडित हुनुपर्‍यो, र यथोचित सम्मान कहिल्यै पाएनन्। घरायसी मोर्चामा पनि उनको दाम्पत्य जीवन पूर्ण रूपले सुखद थिएन, र परिवारबाट अपेक्षा गरेजस्तो सान्त्वना पाउन सकेनन्। यी सबैको संयुक्त परिणामस्वरूप उनी बिस्तारै घर, समाज र देशप्रति नै विरक्त हुँदै गए — आफ्नै शब्दमा भन्ने हो भने, ‘भित्रैदेखि कुँजिँदै’ गए।

ए नआओ कोही बोलाउन मलाई, मभित्र आफ्नै कोलाहल छ। निषेधै निषेधको कोठामा बसेको छु, आफ्नै वियोग–वेदनाको हलाहल छ। — भैरव अर्यालको अन्तिम रचनाबाट

मृत्युपत्र

आत्महत्या गर्नुअघि भैरव अर्यालले आफ्नो परिवार र आफू कार्यरत गोरखापत्र संस्थानका नाममा एउटा मृत्युपत्र लेखेर छाडेका थिए, जसमा उनको मनस्थिति र वेदना स्पष्ट झल्किन्छ। उक्त पत्रमा उनले आफूलाई अब केही गर्न नसक्ने र भित्रैदेखि असहाय महसुस भइरहेको बताउँदै आफू र आफ्ना आश्रितलाई संरक्षण दिन वा देशको निम्ति योगदान पुर्‍याउन नसक्ने भएकाले आफ्नो बाँच्नु नै बेकार सम्झेको उल्लेख गरेका थिए।

यो मृत्युपत्र र उनका अन्तिम पङ्क्तिहरूले देखाउँछन् कि भैरव अर्यालको अन्त्य कुनै एउटा कारणले भएको थिएन, बरु वर्षौंदेखि सञ्चित भावनात्मक थकानको परिणति थियो। यहाँ यो पनि सम्झनुपर्छ कि मानसिक स्वास्थ्य र आत्महत्याको विषय अत्यन्त संवेदनशील हुन्छ। यदि तपाईं वा तपाईंको कुनै चिनजानको व्यक्ति यस्तै खालको मानसिक कष्ट वा निराशाबाट गुज्रिरहनुभएको छ भने, कृपया मनोचिकित्सक, परामर्शदाता वा आफूले विश्वास गर्ने कसैसँग कुरा गर्नुहोस् — सहयोग माग्नु कमजोरी होइन।

विद्वानहरूको दृष्टिकोणमा भैरव अर्यालको अवसान

भैरव अर्यालको आकस्मिक निधनपछि नेपाली साहित्यिक जगत लामो समयसम्म शोकमग्न रह्यो। समालोचक डा. खगेन्द्रप्रसाद लुइटेलले यसलाई समग्रमा विश्लेषण गर्दै लेखेका छन् कि पारिवारिक आर्थिक सङ्कट, विकृत सामाजिक र राजनैतिक परिवेश, र शारीरिक संरचनाका कारण उत्पन्न भएको हीनताभास तथा मानसिक असन्तुलन नै उनको मृत्युका प्रमुख कारक थिए।

भैरवको आत्महत्याले हामी उसका साथीसँगातीत मर्माहत भयौँ नै, सम्पूर्ण नेपाली बौद्धिक क्षेत्र यसबाट स्तब्ध भयो। — रोचक घिमिरे

प्रसिद्ध कवि तथा नाटककार बालकृष्ण समले पनि भैरव अर्यालको निधनलाई हास्यव्यङ्ग्य साहित्यका लागि अपूरणीय क्षतिका रूपमा वर्णन गरेका छन्। उनका अनुसार भैरवको अनुपस्थितिले नेपाली हास्यव्यङ्ग्यको क्षेत्रमा जुन खाली ठाउँ बनाएको छ, त्यो पूरा हुन धेरै लामो समय लाग्नेछ। यी सबै विद्वत् प्रतिक्रियाले पुष्टि गर्छन् कि भैरव अर्यालको योगदान र उनको क्षति दुवै नेपाली साहित्यका लागि उत्तिकै ठूला थिए।

पुरस्कार, सम्मान र स्मृति

आफ्नो जीवनकालमै भैरव अर्यालले साहित्यिक योगदानका लागि उल्लेखनीय सम्मान पाइसकेका थिए। वि.सं. २०२२ मा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित कविता महोत्सवमा उनले प्रथम स्थान हासिल गरे, र निःस्वार्थ साहित्य सेवाका लागि श्री ५ को सरकारबाट वि.सं. २०२४ र २०३१ मा नगद पुरस्कार तथा वि.सं. २०३१ मै शुभराज्याभिषेक पदक पनि प्राप्त गरे। तर उनको वास्तविक कदर मृत्युपछि झन् बढी देखियो। वि.सं. २०४६ मा उनकै सम्झनामा भैरव पुरस्कार गुठीको स्थापना भयो, जसले हरेक वर्ष उनको जन्मजयन्तीको अवसरमा उत्कृष्ट हास्यव्यङ्ग्य रचना, रचनाकार वा प्रकाशन संस्थालाई पुरस्कृत गर्दै आएको छ। वि.सं. २०४८ मा स्थापित भैरव नवप्रतिभा पुरस्कारले नयाँ पुस्ताका हास्यव्यङ्ग्यकारलाई प्रोत्साहन गर्दै आएको छ भने त्रिभुवन विश्वविद्यालयले वि.सं. २०३८ देखि हरेक शैक्षिक वर्ष भैरव-वासुदेव छात्रवृत्ति प्रदान गर्दै आएको छ।

एउटा रोचक र अनौठो सम्मान वैज्ञानिक जगतबाटै आयो: गोर्खा जिल्लाको घ्याल्चोकबाट पत्ता लागेको भुइँफड्केको (ग्राउन्ड बिटल) नयाँ वंशको नाम नै उनको सम्मानमा Aryalidonta राखियो, र यसको मानक प्रजातिको नाम उनकै कृति ‘इतिश्री’ बाट Aryalidonta itishreea र बोलाउने नामचाहिँ ‘दश औतार’ बाट ‘अर्यालको दश औतारी भुइँफड्के’ राखियो। साहित्यबाहेक जीवविज्ञानको क्षेत्रमा समेत आफ्नो नाम अमर बनाउने यस्तो दुर्लभ सौभाग्य पाउने भैरव अर्याल विरलैमध्येका एक हुन्।

साहित्यिक महत्त्व र आजको सान्दर्भिकता

आधुनिक नेपाली निबन्ध साहित्यको इतिहासमा आत्मपरक निबन्ध लेखनमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र शङ्कर लामिछानेले जुन विशिष्ट स्थान हासिल गरेका छन्, त्यस्तै किसिमको विशिष्ट स्थान हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध लेखनमा भैरव अर्यालले हासिल गरेका छन्। उनका पूर्ववर्ती, समकालीन र उत्तरवर्ती लगभग सबै हास्यव्यङ्ग्य निबन्धकारभन्दा उनी निकै अगाडि देखिन्छन्, र केशवराज पिंडालीजस्ता समकालीन लेखकसँग तुलना गर्दा पनि निबन्धकला र योगदानका दृष्टिले भैरव अर्याल अघि नै रहेको समालोचकहरूको मूल्याङ्कन छ।

आज पनि भैरव अर्यालका रचना उत्तिकै प्रासङ्गिक लाग्नुको कारण सिधै छ: उनले औँल्याएका सामाजिक विसङ्गति — भ्रष्टाचार, घुसखोरी, राजनीतिको दुर्दशा र आर्थिक असमानता — आजसम्म पनि नेपाली समाजमा उत्तिकै जीवन्त छन्। लोभ, कञ्जुस्याइँ, चाकडी र घमण्डजस्ता मानवीय कमजोरी समयसँगै फेरिँदैनन्, त्यसैले उनको व्यङ्ग्य कहिल्यै पुरानो हुँदैन। उनको सहज, रागात्मक र आलङ्कारिक गद्यशैली आजका लेखकहरूका लागि पनि एउटा उत्कृष्ट नमुना बनिरहेको छ, र उनको सिङ्गो लेखन-जीवनले यो प्रमाणित गर्छ कि हास्यव्यङ्ग्य केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन, समाज सुधार्ने एउटा शक्तिशाली हतियार पनि हो। तर उनको दुःखान्त जीवनले हामीलाई अर्को महत्त्वपूर्ण पाठ पनि सिकाउँछ — कलाकार र सर्जकहरूको मानसिक स्वास्थ्य, आर्थिक सुरक्षा र सामाजिक सम्मानलाई कहिल्यै हल्का रूपमा नलिने।

भैरव अर्यालबारे भ्रम र सत्य

भैरव अर्यालको जीवन र साहित्यबारे केही भ्रमहरू फैलिएका छन्, जसलाई प्रामाणिक तथ्यसँग जोडेर हेर्नु जरूरी छ। धेरैले उनको साहित्यिक प्रवेश वि.सं. २०१३ सालमा ‘प्रतिभा’ शीर्षकको कविताबाट भएको ठान्छन्, तर वास्तविकतामा उनको प्रवेश वि.सं. २००९ फागुनमै ‘नयाँ जीवन’ शीर्षकको कविताबाट भइसकेको थियो। त्यसैगरी कतिपयले उनलाई ‘खोलापारिका पुरेत बाजे’ शीर्षकको निबन्धबाट नेपाली निबन्ध क्षेत्रमा चिनिन थालेको बताउँछन्, तर डा. खगेन्द्रप्रसाद लुइटेलका अनुसार उनको वास्तविक निबन्ध-प्रवेश वि.सं. २०१४ वैशाख २५ गते ‘हालखबर’ मा छापिएको ‘सरकारले दुलो खोज्नुपर्ला’ शीर्षकको निबन्धबाट भएको हो।

अर्को व्यापक भ्रम के छ भने, भैरव अर्यालले केवल आर्थिक अभावका कारण मात्रै आत्महत्या गरेका थिए। यथार्थमा आर्थिक सङ्कट यसका धेरै कारणमध्ये एक मात्र थियो — शारीरिक पीडा, मानसिक स्वास्थ्य समस्या, पेसागत शोषण, पारिवारिक कठिनाइ र सामाजिक विसङ्गतिप्रतिको गहिरो विरक्ति, यी सबैको संयुक्त प्रभावले नै उनलाई त्यो कठोर निर्णयसम्म पुर्‍यायो। साथै, केशवराज पिंडालीभन्दा भैरव अर्याल सर्वथा उच्च वा सिपालु हुन् भन्ने दाबी पनि डा. लुइटेलको व्यक्तिगत समालोचनात्मक मूल्याङ्कन मात्र हो, यो कुनै सर्वसम्मत साहित्यिक निष्कर्ष होइन।

निष्कर्ष: अजर र अमर शिल्पी

भैरव अर्यालको भौतिक शरीर वि.सं. २०३३ मै समाप्त भयो, तर नेपाली साहित्यमा उनी आज पनि उत्तिकै जीवन्त छन्। जति पटक कुनै पाठकले ‘जय भुँडी’ पल्टाएर हाँस्छ, त्यति पटक भैरव अर्याल फेरि बाँचिरहन्छन्। अरूलाई हँसाउने, आफू भने भित्रभित्रै रोइरहने यो अद्भुत हास्यव्यङ्ग्यकारले जम्मा ४० वर्षको छोटो जीवनमा नेपाली साहित्यलाई त्यस्तो योगदान दिए, जुन धेरै लामो जीवन बाँच्ने लेखकहरूले पनि दिन सक्दैनन्।

उनको दुःखान्त जीवनले हामीलाई धेरै कुरा सिकाउँछ — सर्जकहरूको मानसिक स्वास्थ्यको महत्त्व, आर्थिक सुरक्षाको आवश्यकता, सामाजिक सम्मानको मूल्य, र हास्यव्यङ्ग्यको साँचो शक्ति। भैरव अर्याल नेपाली हास्यव्यङ्ग्य निबन्धका अग्रणी, शीर्षस्थ र वरिष्ठ स्रष्टा हुन्, जसको योगदान आजसम्म पनि अतुलनीय र विशिष्ट नै छ। उनकै शब्दमा भन्ने हो भने — मागी पाइने भीख भन्दा आफ्नै भोक मीठो हुन्छ, र रोई रोई बाँच्नुभन्दा हाँसी मर्नु नै निको हुन्छ। भैरव अर्याल त्यही दर्शनका साथ बाँचे, र त्यही दर्शनसँगै संसारबाट बिदा भए — तर उनको हाँसो नेपाली साहित्यमा सधैँका लागि गुञ्जिरहनेछ।

प्रायः सोधिने प्रश्नहरू (FAQ)

भैरव अर्यालको जन्म कहिले र कहाँ भएको थियो?

भैरव अर्यालको जन्म वि.सं. १९९३ असोज ५ गते (२० सेप्टेम्बर १९३६) ललितपुरको कुपण्डोलमा भएको थियो।

भैरव अर्यालले आत्महत्या किन गरे?

उनको आत्महत्याको पछाडि धेरै कारण जोडिएका थिए — पारिवारिक आर्थिक सङ्कट, घाँटीको निको नहुने रोग, गहिरो मानसिक कष्ट, पेसागत शोषण र अपमान, दाम्पत्य जीवनमा समस्या, र सामाजिक विसङ्गतिप्रतिको गहिरो विरक्ति। यी सबै मिलेर नै उनलाई त्यो कठोर निर्णयतिर धकेलेको मानिन्छ।

भैरव अर्यालका प्रमुख कृतिहरू के-के हुन्?

उनका प्रमुख कृतिमा ‘काउकुती’ (२०१९), ‘जयभुँडी’ (२०२२), ‘गलबन्दी’ (२०२६), ‘इतिश्री’ (२०२८), ‘दश औतार’ (२०३३) र मरणोपरान्त प्रकाशित ‘टेढो ऐना’ पर्छन्। यसबाहेक कवितासङ्ग्रह ‘उपवन’ र समालोचना कृति ‘नेपाली काव्यमा प्रकृति’ पनि उल्लेखनीय छन्।

भैरव अर्यालको मृत्यु कहिले र कसरी भयो?

उनको निधन वि.सं. २०३३ असोज १९ गते (५ अक्टोबर १९७६) काठमाडौँको गोकर्णमा बागमती नदी किनारमा भएको थियो। त्यसबेला उनी ठ्याक्कै ४० वर्ष १४ दिनका थिए।

भैरव अर्यालको वास्तविक नाम के थियो?

उनको जन्मनाम तीर्थनाथ अर्याल थियो। औपचारिक कागजातमा भैरवप्रसाद अर्याल नाम प्रयोग गरे पनि साहित्यमा उनी भैरव अर्याल नामले नै चिनिन्छन्।

‘जयभुँडी’ के हो?

‘जयभुँडी’ भैरव अर्यालको सबैभन्दा लोकप्रिय हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रह हो, जुन वि.सं. २०२२ मा प्रकाशित भएको थियो र यसमा ‘जय भुँडी’ तथा ‘जय भोली’ जस्ता चर्चित निबन्ध समावेश छन्।

भैरव अर्यालको सम्झनामा के-के स्थापना गरिएको छ?

उनको सम्झनामा भैरव पुरस्कार गुठी (२०४६), भैरव नवप्रतिभा पुरस्कार (२०४८) र त्रिभुवन विश्वविद्यालयको भैरव-वासुदेव छात्रवृत्ति (२०३८) स्थापना भएका छन्। साथै एउटा नयाँ भुइँफड्के किराको वंश नै उनको सम्मानमा Aryalidonta नामकरण गरिएको छ।

_{यस लेखको तयारीमा नेपाली र अङ्ग्रेजी विकिपिडिया, समालोचक डा. खगेन्द्रप्रसाद लुइटेलको अध्ययन, र फित्काैली, रातोपाटी, नागरिक न्युज लगायतका विभिन्न स्थापित नेपाली सञ्चार माध्यमहरूको सहयोग लिइएको छ।}

हामीले तयार पारेको लेखप्रति कुनै आपत्ति भय हामीलाइ सम्पर्क गर्न सक्नु हुनेछ।