१. प्रस्तावना: ‘पागल’ भनिएको प्रतिभाको ऐतिहासिक प्रश्न
वि.सं. १९९० को दशकको मध्यतिर काठमाडौँको साहित्यिक र सामाजिक वृत्तमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको मानसिक अवस्थाबारे चर्चा चल्यो। उनी असामान्य रूपमा धेरै लेख्थे, आर्थिक संकटमा थिए, कहिलेकाहीँ व्यवहारमा अस्थिर देखिन्थे र आफ्ना दैनिक आवश्यकताप्रति बेवास्ता गर्थे भन्ने संस्मरणहरू पाइन्छन्। यही पृष्ठभूमिमा उनलाई उपचारका लागि भारतको राँचीस्थित मानसिक अस्पताल लगिएको इतिहास भेटिन्छ।
तर ‘राँचीमा उपचार हुनु’ र ‘क्लिनिकल रूपमा पागल हुनु’ एउटै कुरा होइन। आजको मनोचिकित्सकीय मापदण्डअनुसार कुनै व्यक्तिलाई दशकौँ पुरानो संस्मरणका आधारमा निश्चित मानसिक रोगको निदान दिन मिल्दैन। उपलब्ध स्रोतहरूले देवकोटाले गम्भीर मानसिक तथा भावनात्मक संकट भोगेको देखाउँछन्, तर उनलाई आजको अर्थमा कुन विशिष्ट मानसिक रोग थियो भन्ने निष्कर्षका लागि पर्याप्त प्राथमिक चिकित्सकीय अभिलेख उपलब्ध छैनन्।
यस लेखको मुख्य प्रश्न त्यसैले अलि फरक छ: देवकोटालाई ‘पागल’ भन्ने सामाजिक लेबल र उनको वास्तविक मानसिक अवस्थाबीच कति दूरी थियो? राँचीका चिकित्सक ओभेन बर्किले-हिलसँग जोडिएका संस्मरणहरूले यस प्रश्नलाई कसरी जटिल बनाउँछन्? अनि पछि लेखिएको ‘पागल’ कविताले आफ्नै जीवन, समाज र ‘सामान्य’ मानिने चेतनाप्रति कस्तो प्रतिवाद गर्छ?
/
२. राणाकालीन समाज र देवकोटाको व्यक्तित्व
वि.सं. १९६६ कात्तिक २७ गते लक्ष्मीपूजाका दिन काठमाडौँमा जन्मेका लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका बहुआयामिक स्रष्टा थिए। कविता, खण्डकाव्य, महाकाव्य, निबन्ध र अनुवादमा उनको योगदान व्यापक छ। उनको व्यक्तित्वमा तीव्र संवेदनशीलता, कल्पनाशीलता, मानवतावादी दृष्टि र असाधारण लेखन क्षमता देखिन्छ।
उनी हुर्केको समय राणा शासनको कठोर राजनीतिक संरचनाले सार्वजनिक बौद्धिक जीवनलाई सीमित गरेको समय थियो। पुस्तकालय, सार्वजनिक बहस र स्वतन्त्र संगठनका प्रयासमाथि राज्यको निगरानी थियो। देवकोटा स्वयं पुस्तकालय आन्दोलनसँग जोडिएका कारण कारबाहीमा परेका थिए। यस्तो वातावरणले उनको राजनीतिक र सामाजिक चेतनालाई प्रभाव पारेको देखिन्छ।
- बौद्धिक स्वतन्त्रताको सीमितता: स्वतन्त्र विचार र संगठनका प्रयास जोखिमपूर्ण थिए।
- मानसिक स्वास्थ्यबारे सीमित सार्वजनिक चेतना: असामान्य व्यवहारलाई ‘बौलाहापन’ वा अन्धविश्वासका भाषामा बुझ्ने प्रवृत्ति व्यापक थियो।
- आर्थिक र सामाजिक दबाब: देवकोटाको जीवनमा नियमित आम्दानी, ऋण, ट्युसन र पारिवारिक जिम्मेवारीको दबाब बारम्बार देखिन्छ।
यस पृष्ठभूमिले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ। देवकोटाको ‘पागलपन’ सम्बन्धी कथा केवल व्यक्तिगत स्वास्थ्यको कथा होइन। यो तत्कालीन समाजले असामान्य प्रतिभा, आर्थिक संकट र मानसिक संकटलाई कसरी बुझ्थ्यो भन्ने सामाजिक इतिहास पनि हो।
३. वि.सं. १९९० को दशकको पारिवारिक संकट र मानसिक दबाब
देवकोटाको जीवनमा लगातार मृत्यु, आर्थिक कठिनाइ र कामको चाप परेको समयबारे विभिन्न जीवनी तथा संस्मरणमा उल्लेख छ। उनका बुबा तिलमाधव देवकोटा र आमा अमरराज्यलक्ष्मीको निधन, सन्तानको असामयिक मृत्यु, आर्थिक कठिनाइ र पारिवारिक जिम्मेवारीले उनको जीवनमा गहिरो तनाव थपेको देखिन्छ। स्रोतअनुसार घटनाको समय र पारिवारिक सदस्यको संख्या वर्णनमा केही फरक भेटिन्छ, त्यसैले यसलाई एउटै निश्चित घटनाक्रमका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
देवकोटाको आर्थिक संकट पनि महत्त्वपूर्ण थियो। पछि उनले आफैं राँची लगिनुको कारणबारे आर्थिक संकटलाई जोड दिएको संस्मरण पाइन्छ। यसले मानसिक स्वास्थ्य र आर्थिक अवस्थाबीचको सम्बन्धबारे उनको आफ्नै दृष्टिकोण देखाउँछ।
केही स्रोतमा उनी कहिलेकाहीँ ननिदाउने, धेरै बोल्ने, खर्च नियन्त्रण गर्न कठिन हुने, अत्यधिक चुरोट पिउने वा व्यवहारमा असामान्य देखिने उल्लेख छ। यी विवरणलाई आजको भाषामा कुनै विशिष्ट मनोरोगको प्रमाण भनेर बुझ्नु उचित हुँदैन। ती लक्षणहरू तनाव, शोक, निद्राको समस्या, आर्थिक दबाब वा अन्य मानसिक अवस्थासँग सम्बन्धित हुन सक्थे। तर उपलब्ध अभिलेखका आधारमा निश्चित निदान गर्नु अनुमान मात्र हुन्छ।
४. राँची यात्रा: १९९५ कि १९९६?
मूलतः देवकोटाको राँची यात्रा वि.सं. १९९६ मा भएको उल्लेख पाइन्छ। तर उपलब्ध जीवनीमूलक तथा अनुसन्धानात्मक सामग्रीको तुलनामा वि.सं. १९९५ सालको हिउँदलाई बढी स्पष्ट रूपमा उद्धृत गरिएको भेटिन्छ। केही स्रोतले १९९५ सालमा देवकोटालाई राँची पुर्याइएको र डा. बर्किले-हिलले करिब १५५ दिन उपचार गरेको उल्लेख गर्छन्। अर्को साहित्यिक अध्ययनले पनि १९९५ सालको हिउँद र करिब पाँच महिनाको बसाइ उल्लेख गर्छ। त्यसैले राँची यात्राको सालमा स्रोतगत मतभेद रहेको कुरा स्वीकार गर्नु नै बढी विश्वसनीय हुन्छ।
राँचीको तत्कालीन मानसिक अस्पताल आजको Central Institute of Psychiatry, Ranchi को ऐतिहासिक पूर्वरूपसँग जोडिन्छ। संस्थागत इतिहासअनुसार यो सेवा १९१८ बाट सञ्चालनमा आएको थियो र ओभेन बर्किले-हिलले १९१९ मा यसको पहिलो मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्टका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेका थिए। उनी ब्रिटिस-भारतीय चिकित्सकीय सेवाका मनोचिकित्सक थिए।
देवकोटालाई त्यहाँ करिब पाँच महिना वा १५५ दिन राखिएको विवरण विभिन्न स्रोतमा भेटिन्छ। यस अवधिलाई केवल औपचारिक परीक्षणका रूपमा भन्दा उपचार, अवलोकन र चिकित्सकीय निगरानीको समयका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।
५. डा. ओभेन बर्किले-हिल र ‘जीनियस’ सम्बन्धी कथा
देवकोटाको राँची प्रसंगमा डा. ओभेन बर्किले-हिलको नाम अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रूपमा आउँछ। नेपाली जीवनी, संस्मरण र लेखहरूमा बर्किले-हिलले देवकोटालाई ‘पागल’ नभई असाधारण प्रतिभाशाली व्यक्ति मानेको प्रसंग दोहोरिन्छ। एउटा प्रचलित संस्मरणमा उनले देवकोटाको समस्या ‘जोग्राफिकल मिस्टेक’, अर्थात् पश्चिममा जन्मिनुपर्ने व्यक्ति पूर्वमा जन्मिएको जस्तो टिप्पणी गरेको उल्लेख छ।
तर बर्किले-हिलको नाममा उद्धृत गरिने लामो शब्दशः चिकित्सकीय निष्कर्षलाई प्राथमिक चिकित्सकीय अभिलेख नदेखाई प्रमाणित तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। त्यसैले यस प्रसंगलाई संस्मरणात्मक स्रोतबाट आएको कथनका रूपमा बुझ्नु सुरक्षित हुन्छ।
यस प्रसंगबाट निकाल्न मिल्ने बलियो निष्कर्ष भनेको यस्तो हो: बर्किले-हिलसँग जोडिएका स्मृतिहरूमा देवकोटाको असाधारण प्रतिभा र सामाजिक वातावरणबीचको असन्तुलनलाई जोड दिइएको छ। यसले उनलाई ‘पागल’ भन्ने सामाजिक लेबलमाथि प्रश्न उठाउँछ, तर उनलाई ‘क्लिनिकल रूपमा पूर्ण स्वस्थ’ प्रमाणित गर्दैन।
६. देवकोटाको तीव्र लेखन क्षमता: सिर्जनात्मक वेग र ‘हाइपरग्राफिया’ बीचको भिन्नता
देवकोटाको लेखन गति नेपाली साहित्यमा प्रसिद्ध छ। ‘शाकुन्तल’ महाकाव्य तीन महिनामा पूरा गरेको र ‘सुलोचना’ दस दिनमा पूरा गरेको विवरण विभिन्न साहित्यिक स्रोतमा भेटिन्छ। ‘कुञ्जिनी’ पनि अत्यन्त छोटो समयमा लेखिएको प्रसंग प्रचलित छ।
तर ती उपलब्धिलाई सीधै ‘हाइपरग्राफिया’ को चिकित्सकीय प्रमाण मान्नु ठीक हुँदैन। Hypergraphia भनेको अत्यधिक वा बाध्यकारी लेखनसँग सम्बन्धित एक वर्णनात्मक लक्षण हो, असाधारण लेखकलाई चिनाउने उपाधि होइन। यसको सम्बन्ध केही न्युरोलोजिकल तथा मनोचिकित्सकीय अवस्थासँग हुन सक्छ, तर देवकोटामा यस्तो निदान भएको प्रमाण उपलब्ध छैन।
त्यसैले ‘सिर्जनात्मक वेग’ भन्नु सुरक्षित र साहित्यिक रूपमा बढी उपयुक्त हुन्छ। देवकोटाको लेखनमा तीव्र एकाग्रता, असाधारण स्मरणशक्ति, भाषिक पकड, विषयगत विस्तार र कामप्रतिको गहिरो समर्पण देखिन्छ।
देवकोटाको लेखन वेगका चर्चित उदाहरण
| कृति | प्रचलित समयावधि | टिप्पणी |
| शाकुन्तल | करिब ३ महिना | विभिन्न साहित्यिक स्रोतमा उल्लेखित। |
| सुलोचना | १० दिन | विभिन्न साहित्यिक स्रोतमा उल्लेखित। |
| कुञ्जिनी | एकै रात वा अत्यन्त छोटो अवधि | स्रोतअनुसार विवरणमा केही फरक। |
| मुना मदन | छोटो समयको तीव्र लेखन | छोटो समयमा सिर्जना गरेको प्रसंग प्रचलित। |
७. ‘पागल’ कविता: आत्मकथा, प्रतिवाद र दार्शनिक खेल
वि.सं. २०१० मा ‘पागल’ कविता प्रकाशित भएको तथ्य व्यापक रूपमा स्वीकारिन्छ। यसको प्रकाशन ‘प्रगति’ साहित्यिक पत्रिकासँग जोडिन्छ। केही साहित्यिक अध्ययनले कविता २०१० अघि नै सुनाइएको हुन सक्ने मत पनि प्रस्तुत गर्छन्। त्यसैले ‘रचना’ र ‘पहिलो प्रकाशन’ एउटै मिति होइन भन्ने कुरा ध्यान दिनुपर्छ।
‘पागल’ लाई देवकोटाको निजी अनुभवसँग जोडेर पढ्न सकिन्छ, तर यसलाई केवल आत्मवृत्तान्तमा सीमित गर्नु कविताको शक्ति घटाउनु हो। कविता ‘सामान्य’ र ‘असामान्य’, ‘ज्ञानी’ र ‘पागल’, ‘दृश्य’ र ‘अदृश्य’ जस्ता द्वन्द्वमार्फत समाजको मूल्य प्रणालीमाथि प्रश्न गर्छ।
“जरूर साथी, म पागल! / यस्तै छ मेरो हाल।”
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा ‘पागल ‘कबिताबाट
“म शब्दलाई देख्छु! / दृश्यलाई सुन्छु!”
यी पंक्तिहरूमा इन्द्रियहरूको सामान्य क्रम उल्टिएको देखिन्छ। यसलाई सिनेस्थेसिया जस्तो कलात्मक अनुभूतिको उदाहरणका रूपमा पढ्न सकिन्छ। तर साहित्यिक विम्बलाई चिकित्सकीय लक्षणसँग सीधै बराबर गर्नु हुँदैन। देवकोटाले यहाँ ‘असामान्य’ अनुभवलाई काव्यिक स्वतन्त्रता र सामाजिक प्रतिरोधको भाषामा रूपान्तरण गरेका छन्।
यी पंक्तिहरूमा इन्द्रियहरूको सामान्य क्रम उल्टिएको देखिन्छ। यसलाई सिनेस्थेसिया जस्तो कलात्मक अनुभूतिको उदाहरणका रूपमा पढ्न सकिन्छ। तर साहित्यिक विम्बलाई चिकित्सकीय लक्षणसँग सीधै बराबर गर्नु हुँदैन। देवकोटाले यहाँ ‘असामान्य’ अनुभवलाई काव्यिक स्वतन्त्रता र सामाजिक प्रतिरोधको भाषामा रूपान्तरण गरेका छन्।
८. ‘डिभाइन म्याडनेस’: दर्शनमा कवि र उन्माद
प्लेटोको Phaedrus मा कवि, भविष्यवक्ता र प्रेमसँग सम्बन्धित एक प्रकारको ‘divine madness’ को चर्चा पाइन्छ। यहाँ ‘madness’ लाई आधुनिक चिकित्सकीय मनोरोगको पर्यायका रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ। यो सामान्य तर्कको सीमाभन्दा बाहिर जाने प्रेरणा, आवेग वा दिव्य उत्साहको दार्शनिक अवधारणा हो।
यही भिन्नता देवकोटालाई बुझ्न उपयोगी हुन्छ। ‘सिर्जनात्मक उन्माद’ साहित्यिक रूपक हो, चिकित्सकीय निदान होइन। देवकोटाको जीवनमा मानसिक संकट थियो भन्ने स्रोतहरू छन्। साथसाथै उनको सिर्जनात्मक क्षमता असाधारण थियो भन्ने साहित्यिक प्रमाण पनि प्रशस्त छन्। यी दुई तथ्यलाई एउटाले अर्कोको अस्तित्व रद्द गर्ने गरी प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
शेक्सपियरको A Midsummer Night’s Dream मा कवि, प्रेमी र पागललाई कल्पनाशीलतासँग जोड्ने प्रसिद्ध पंक्ति पनि यही साहित्यिक परम्पराको उदाहरण हो। तर साहित्यिक परम्पराले मानसिक रोग र प्रतिभालाई एउटै कुरा बनाउँदैन।
९. विश्व साहित्यका ‘सन्की’ वा असामान्य प्रतिभाको तुलना गर्दा सावधानी
भिन्सेन्ट भ्यान गफ, फ्रेडरिक नित्से र अन्य कलाकार तथा चिन्तकको जीवनलाई ‘पागल प्रतिभा’ भन्ने लोकप्रिय कथाले धेरैपटक सरल बनाएको छ। उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यबारे ऐतिहासिक प्रमाण र आधुनिक निदानबीच दूरी छ। देवकोटाको प्रसंगमा पनि यही सावधानी आवश्यक छ।
- भ्यान गफको कला उनको मानसिक स्वास्थ्यको कथामा मात्र सीमित हुँदैन।
- नित्सेको जीवन र दर्शनलाई उनको अन्तिम मानसिक अवस्थासँग मात्र व्याख्या गर्नु अपूर्ण हुन्छ।
- देवकोटाको साहित्यिक मूल्यलाई राँचीको घटनाले मात्र परिभाषित गर्दैन।
यस्ता तुलना साहित्यिक इतिहासका लागि उपयोगी हुन सक्छन्, तर ‘मानसिक रोग = महान प्रतिभा’ भन्ने निष्कर्ष गलत हुन्छ।
१०. देवकोटालाई कसरी बुझ्ने? चार तहको निष्कर्ष
पहिलो, देवकोटालाई राँची लगिएको ऐतिहासिक तथ्यलाई अस्वीकार गर्नु उचित छैन। उपलब्ध स्रोतहरूले उपचार र चिकित्सकीय निगरानीको प्रसंगलाई समर्थन गर्छन्।
दोस्रो, उनलाई ‘पागल’ भनेर निश्चित क्लिनिकल निदान दिनु पनि उचित छैन। उपलब्ध प्राथमिक चिकित्सकीय अभिलेखको अभावमा आजको निदानलाई पछाडिबाट लागू गर्न सकिँदैन।
तेस्रो, देवकोटाले गम्भीर व्यक्तिगत, आर्थिक र भावनात्मक संकट भोगेका थिए भन्ने प्रमाण पर्याप्त छन्। त्यसैले उनको जीवनमा मानसिक पीडा थिएन भन्नु पनि गलत हुन्छ।
चौथो, ‘पागल’ कविता उनको निजी पीडाको मात्र अभिव्यक्ति होइन। यो सामाजिक मूल्य, सत्ता, प्रतिष्ठा, ज्ञान र सामान्यताको परिभाषामाथि गरिएको काव्यिक प्रश्न हो।
११. निष्कर्ष: ‘पागल’ होइन भन्नेभन्दा बढी जटिल सत्य
उपलब्ध ऐतिहासिक तथा साहित्यिक सामग्रीलाई आधार मान्दा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई आजको अर्थमा ‘क्लिनिकल रूपमा पागल’ भनेर निष्कर्ष निकाल्ने आधार छैन। बरु राँचीमा उपचार भएको, त्यसअघि र पछि मानसिक तथा भावनात्मक संकटका लक्षणबारे संस्मरणहरू रहेको, र डा. ओभेन बर्किले-हिलसँग जोडिएका स्रोतहरूले उनको असाधारण प्रतिभालाई विशेष रूपमा उल्लेख गरेको तथ्य देखिन्छ।
तर यसको अर्थ देवकोटा कुनै मानसिक कठिनाइबाट मुक्त थिए भन्ने पनि होइन। शोक, आर्थिक अभाव, निद्राको समस्या, अत्यधिक काम, पारिवारिक दबाब र सामाजिक तनावले उनको जीवनलाई प्रभावित गरेको देखिन्छ। आधुनिक मनोचिकित्साको दृष्टिले यस्ता अनुभवलाई सम्मानपूर्वक बुझ्नुपर्छ, तर प्रमाण नभएको निदान थोपर्नु हुँदैन।
देवकोटाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उत्तर उनका रचनामा भेटिन्छ। ‘पागल’ मा उनले समाजले दिएको नामलाई उल्टाएर आफ्नै पक्षमा प्रयोग गर्छन्। यहाँ ‘पागल’ एउटा चिकित्सकीय शब्दभन्दा बढी सामाजिक र दार्शनिक आरोप हो। कविले त्यस आरोपलाई प्रश्नमा बदल्छन्: सामान्य को हो, असामान्य को हो, र अन्याय देखेर चुप लाग्ने कि त्यसविरुद्ध बोल्ने?
त्यसैले देवकोटालाई बुझ्ने सबैभन्दा सन्तुलित तरिका यस्तो हुन्छ: उनी असाधारण सिर्जनात्मक प्रतिभा भएका कवि थिए, उनले जीवनमा गम्भीर मानसिक र भावनात्मक संकट पनि भोगे, र उनलाई ‘पागल’ भन्ने सामाजिक भाषाले उनको व्यक्तित्वको जटिलता समेट्न सकेन।
१२. बारम्बार सोधिने प्रश्न
१. देवकोटालाई राँची कहिले लगिएको थियो?
उपलब्ध स्रोतमा वि.सं. १९९५ सालको हिउँदलाई बलियो रूपमा उल्लेख गरिएको छ। केही सामग्रीमा १९९६ साल पनि भेटिन्छ। त्यसैले राँची यात्राको सालमा स्रोतगत मतभेद रहेको कुरा स्वीकार गर्नु उचित हुन्छ। करिब १५५ दिन वा पाँच महिनाजति राँचीमा बसेको विवरण पनि भेटिन्छ।
२. डा. बर्किले-हिलले देवकोटालाई ‘जीनियस’ भनेका थिए?
नेपाली जीवनी र संस्मरणमा यस्तो कथन व्यापक रूपमा उद्धृत हुन्छ। तर शब्दशः चिकित्सकीय रिपोर्ट वा मूल अभिलेख उपलब्ध नभएसम्म यसलाई प्रमाणित चिकित्सकीय निदानका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। यसलाई बर्किले-हिलसँग जोडिएको संस्मरणात्मक कथनका रूपमा बुझ्नु सुरक्षित हुन्छ।
३. के देवकोटालाई क्लिनिकल डिप्रेसन थियो?
उपलब्ध ऐतिहासिक सामग्रीका आधारमा आजको मापदण्डअनुसार यस्तो निश्चित निदान गर्न मिल्दैन। उनले गम्भीर शोक, आर्थिक संकट र मानसिक तनाव भोगेको विवरण भने पर्याप्त छ।
४. के देवकोटाको लेखन गति हाइपरग्राफिया थियो?
उनको लेखन गति असाधारण थियो। तर हाइपरग्राफिया चिकित्सकीय लक्षण हो, प्रतिभाको पर्याय होइन। देवकोटामा हाइपरग्राफिया भएको निश्चित निष्कर्षका लागि चिकित्सकीय प्रमाण छैन।
५. ‘पागल’ कविता कहिले प्रकाशित भयो?
वि.सं. २०१० मा ‘प्रगति’ साहित्यिक पत्रिकामा यसको प्रकाशन भएको विवरण व्यापक रूपमा भेटिन्छ। केही स्रोतले यसअघि सार्वजनिक रूपमा सुनाइएको हुन सक्ने मत पनि राख्छन्।
लेखन / सम्पादन – समिप कोईराला
The information presented in this article has been compiled from various online sources, published materials, biographies, and research articles. Since online sources may contain differences or inconsistencies in facts and details, readers are encouraged to conduct additional fact-checking where necessary.
